Tarihin Jābir Ibn Ḥayyān – Baban Chemistry a Tarihin Musulunci
Tarihin Jābir Ibn Ḥayyān – Baban Chemistry a Tarihin Musulunci
Gabatarwa
A duk lokacin da ake maganar chemistry, ko da kuwa a Turai ko Asiya, ba za a iya mantawa da sunan Jābir ibn Ḥayyān ba. Wannan shahararren masanin kimiyya na Musulunci, wanda ake kira da Abū Mūsā Jābir ibn Ḥayyān al-Kūfī, shi ne ake ɗauka a matsayin baban chemistry. Gudummuwarsa ta ɗauki hankalin duniya, tun daga ƙarni na takwas har zuwa yau.
A cikin wannan jerin tarihin, za mu bi rayuwar sa daga tushe zuwa ƙarshe, mu fahimci yadda ya yi rayuwa, inda ya yi karatu, yadda ya yi bincike, da kuma irin tasirin da ya bari a fagen kimiyya da falsafa.
Asalin Sunansa da Haihuwa
An haifi Jābir ibn Ḥayyān a shekara ta 721 Miladiyya (101H), a garin Tus na ƙasar Iran. Sai dai a baya-bayan nan, wasu marubuta sun yi jayayya cewa ko a Kufa aka haife shi. Amma mafi yawan malaman tarihi sun amince cewa asalin sa daga Tus ne, sai dai ya girma a Kufa.
Sunansa na cikakke shi ne:
Abū Mūsā Jābir ibn Ḥayyān ibn Abdullah al-Kūfī al-Sūfī.
Uban sa, Ḥayyān, malami ne kuma masanin likitanci. An ce shi ma yana da alaƙa da alchemy. Wannan ya nuna cewa tun daga gida, Jābir ya taso cikin yanayin da ake daraja ilimi da bincike.
Rayuwar Farko da Muhalli
Jābir ya girma a cikin zamanin da daular Abbasawa ta samu ƙarfi sosai. Wannan lokaci ne da aka buɗe ƙofofin ilimi, aka fassara littattafai daga Girkanci, Sanskrit, Suryaniyya da Latin zuwa larabci. Bagadaza da Kufa sun zama cibiyar ilimi, inda masana daga sassa daban-daban na duniya ke taruwa don musayar ilimi.
Wannan muhalli ne ya taimaka wajen bunkasar Jābir, ya ba shi dama ya yi hulɗa da manyan malamai da masana.
Malaman sa da Tasirin Imam Ja’afar al-Sadiq
Ba za a iya ambaton Jābir ba tare da an ambaci Imam Ja’afar al-Sadiq (RTA) ba. Wannan babban malaminsa ne, wanda ya koyar da shi ilimin lissafi, falsafa, kimiyyar taurari, da kuma alchemy. A gaskiya, Jābir ya shaida cewa mafi yawan abin da ya koya a rayuwarsa ya samo asali daga koyarwar Imam Ja’afar.
Imam Ja’afar al-Sadiq ya ba shi fahimta mai zurfi ta addini da kimiyya. Ya koya masa cewa duk wani binciken kimiyya ya kamata ya kasance yana da tushen tauhidi, kuma karatu ba wai kawai neman duniya ba ne, har ma da neman kusanci da Allah.
Dalilin Da Ya Karkata Ga Kimiyyar Chemistry
A lokacin Abbasawa, an yi imani da cewa alchemy (kimiyyar juya ma’adinai daga yanayi zuwa wani) zai iya samar da dukiyar zinariya daga karafa masu sauƙi. Wannan ya sa mutane da dama suka mayar da hankali wajen bincike.
Sai dai Jābir ya wuce wannan hangen na asiri kawai. Ya yi amfani da ka’idodin lissafi, gwaji, da lura wajen gano abubuwa. Ayyukansa sun kasance tushen da aka gina ilimin chemistry na zamani a kai.
Fara Bincike da Gwaje-Gwaje
Jābir ya fara bincike tun yana ƙarami. A lokacin da yawancin masana suka tsaya a kan rubuce-rubuce, shi ya zuba jarin lokacinsa wajen gwaji a dakin bincike (laboratory).
Ya fara da bincike kan abubuwan da ake samu a ma’adinai, ruwa, ganye, da abubuwan halitta. A hankali, ya fara gano yadda za a raba abubuwa, yadda za a ƙone su, a narka su, ko a haɗa su domin a samu wani sabon sinadari.
Misali, shi ne ya fara bayyana yadda ake distillation (rarrabe ruwa ta hanyar tafasa da sanyaya tururi). Wannan fasaha ce da har yanzu ake amfani da ita a masana’antu.
Tasirin Muhallin Kufa da Bagadaza
Lokacin da ya zauna a Kufa, ya samu damar shiga cikin majalisun ilimi, inda ake tattaunawa kan falsafa, lissafi, da ilimin taurari. Bayan haka, ya yi hijira zuwa Bagadaza, cibiyar ilimi a lokacin.
A Bagadaza ne ya sami damar yin hulɗa da sauran masana da likitoci daga duniya daban-daban. Wannan ya taimaka wajen ƙara masa gogewa.
Gudummuwarsa a Wannan Matakin Farko
A cikin wannan matakin na farko na rayuwarsa, Jābir ya yi fice a fannoni guda uku:
- Alchemy: Ya ɗauki tsohon ilimin alchemy ya mayar da shi abin da ya dogara da hujja da gwaji.
- Likitanci: Ya yi amfani da sinadarai wajen inganta magunguna.
- Falsafa: Ya rubuta littattafai kan yadda kimiyya da addini ke tafiya hannu da hannu.
Qarshen (Part 1)
Wannan shi ne farkon tarihin Jābir ibn Ḥayyān, wanda aka fi sani da Baban Chemistry. Mun ga yadda ya fito daga gida mai ilimi, yadda ya samu malamai manya musamman Imam Ja’afar al-Sadiq, da yadda ya fara bincike a fagen chemistry.
A Part 2, za mu zurfafa cikin:
- Littattafan sa
- Manyan abubuwan da ya ƙirƙira
- Hanyoyin da Turawa suka karɓi iliminsa
- Da kuma yadda ya shafi masana kimiyya na gaba.